فرش ترکمن چیست؟ (آشنایی با طرح های فرش ترکمن دستبافت)

ایران یکی از بزرگ ترین تولید کنندگان فرش در جهان محسوب می ‌شود و در هر منطقه ای از کشور عزیزمان، فرش ‌هایی با ویژگی‌ های خاص به تولید می ‌رسند. منطقه ترکمن صحرا یکی از مناطق مهم و البته جالب در حوزه تولید فرش است.

فرش‌ های این منطقه با توجه به منابع اولیه در دسترس، آب و هوای خاص این منطقه و آداب و رسوم متفاوت آن، نسبت به فرش‌ های سایر مناطق ایران کاملاً متفاوت هستند. ما در این مطلب از فروشگاه فرش و مبل برادران مسلمی، قرار است به شما توضیح دهیم که فرش ترکمن چیست و چه ویژگی هایی دارد؛ همچنین شما را با طرح های مختلف این نوع فرش آشنا خواهیم کرد.

معرفی فرش ترکمن

فرش ‌های ترکمن نمادی از هنر و فرهنگ ایرانی هستند. این فرش‌ ها از گذشته تا به همین امروز در میان مردم نقاط مختلف این سرزمین محبوبیت ویژه ای را از آن خود کرده اند. فرش های ترکمن نمایان گر نمادهای فرهنگی قوی قوم ترکمن، سنت ‌ها و تاریخ ریشه ‌دار این منطقه محسوب می ‌شوند.

فرش‌ های بافته شده در این منطقه تاریخچه ای دیرینه دارند و قوم ترکمن که در مناطق شمال شرقی کشور عزیزمان ساکن هستند از هزاران سال پیش به بافت فرش مشغول بوده اند. ترکمن ها در مناطقی نظیر خراسان رضوی، خراسان شمالی و گنبد کاووس و به صورت قبیله‌ای زندگی می ‌کنند.

هر کدام از طوایف ترکمن، فرش هایی با طرح‌ ها و نقش ‌های متفاوت را تولید می ‌کنند؛ اما یک ویژگی مشترک در میان فرش ‌های دستبافت تمامی قبایل ترکمن، استفاده از رنگ سرخ به صورت غالب در تولید فرش است.

ویژگی فرش ترکمن چیست؟

فرش های ترکمن با توجه به ویژگی ‌های خاصی که دارند نسبت به فرش‌ های سایر مناطق کشور تمایز پیدا می‌ کنند. ویژگی‌ های منحصر به فرد فرش ترکمن چیست؟ در ادامه به آن ها اشاره خواهیم کرد.

• نقش ‌های هندسی: اغلب فرش‌ های طرح ترکمن بر پایه اشکال هندسی مانند لوزی، مثلث، مربع و خطوط شکسته به تولید می ‌رسند.
• رنگ ‌های تیره: در تولید فرش‌ های ترکمن معمولاً از رنگ‌ های تیره از جمله قهوه‌ای، قرمز، مشکی و آبی استفاده می ‌شود. این رنگ ‌ها در محیط زندگی ترکمن ‌ها به وفور مورد استفاده قرار می‌ گیرند.
• تکرار و سادگی: از دیگر ویژگی ‌های فرش‌ های ترکمن می‌ توانیم به سادگی و تکرار طرح‌ های این دسته از فرش‌ ها اشاره کنیم که در عین سادگی، اصالت و زیبایی خاصی دارند.
• بافت متراکم: فرش ‌های ترکمن بافتی فشرده و متراکم دارند؛ از این رو استحکام و دوام آن ها بسیار زیاد است.
• مواد طبیعی: در تولید فرش‌ های ترکمن اغلب از الیاف طبیعی استفاده می ‌کنند که این موضوع علاوه بر زیبایی، به دوام این فرش ‌ها نیز می ‌افزاید.

آشنایی با طرح‌ های فرش ترکمن

از نقش ‌های متنوع فرش‌ ترکمن چیست؟ می‌ توانیم به موارد زیر اشاره داشته باشیم.

طرح قاب قابی یا آخال

این طرح یکی از پرکاربردترین و البته معروف ‌ترین طرح‌ ها در میان انواع فرش ترکمن شناخته می‌ شود. در طرح این فرش، بخش ‌های کوچک و به اصطلاح قاب‌ های متعددی وجود دارند که به صورت منظم تقسیم شده‌ و در هر قاب نقوش هندسی تکرار شده اند. این فرش اغلب با رنگ‌ های قهوه ای و قرمز تیره بافته می‌ شود و با توجه به نظم بصری و سادگی، محبوبیت ویژه‌ای دارد.

طرح ترکمنی یا خارجینی

این طرح در میان ترکمن ‌های کشورهای همسایه و خارج از ایران به تولید می ‌رسد. طرح خارجینی دارای نقش‌ های هندسی درشت و حاشیه‌ های پهن است. در تولید آن از رنگ ‌های متنوع استفاده می ‌شود که از جمله آن ها می ‌توان به سبز، زرد و حتی رنگ‌ سفید اشاره کرد.

طرح قشقایی

اگر می پرسید از دیگر انواع فرش ‌های طرح ترکمن چیست؟ می ‌توانیم فرش ‌های قشقایی را معرفی کنیم. فرش های قشقایی مربوط به قوم دیگری هستند؛ اما در فرش ‌های ترکمن نیز تاثیر آن ها دیده می‌ شود. طرح ‌های قشقایی معمولاً شامل گل، بوته و پرندگان هستند که در فرش ‌های ترکمن این طرح ها به صورت هندسی و ساده، بازآفرینی شده اند.

ماری گل یا یموت

نام این طرح از یکی از طوایف ترکمن گرفته شده است و شامل نقوش گل های هشت پر است. طرح ماری گل یا یموت، جرو پرطرفدارترین و اصیل ترین فرش های ترکمن صحرا بوده و اغلب با رنگ های قرمز، سفید و آبی به تولید می رسد.

طرح درختی یا تکه

این طرح به طایفه تکه انتساب پیدا می‌ کند و در طراحی آن از شاخ و برگ و درختان الهام گرفته اند. این طرح نسبت به سایر طرح ‌های فرش ‌های ترکمن از لحاظ نقش و رنگ تنوع بیشتری دارد. در تولید آن از رنگ ‌های متنوعی مانند نارنجی، زرد، سبز و… استفاده می کنند.

فرش چهار تکرار یا چارچوب

این طرح فرش‌ ها به چهار قسمت مختلف تقسیم شده اند که در هر قسمت نقش ‌های یکسان و تکرار شونده وجود دارد. این طرح فرش با توجه به نظم بصری و تقارن خاصی که دارد، بسیار جذاب و زیبا بوده و طرفداران زیادی پیدا کرده است.

بافت و تکنیک فرش های ترکمن

فرش های ترکمن با استفاده از تکنیک ‌های بافت سنتی به تولید می ‌رسند و گره زنی آن ها معمولاً با دست انجام می ‌شود. این موضوع باعث شده تا کیفیت فرش های ترکمنی افزایش پیدا کند و ارزش و معنوی بیشتری داشته باشند. رنگ‌ های مورد استفاده در فرش‌ های ترکمن به صورت گیاهی و طبیعی به دست می‌ آیند و حس نشاط و زندگی را به افراد می ‌بخشند.

تاریخچه فرش های ترکمن

مناطق ترکمن نشین با دشت های پهناور و آب و هوای خاص خود، بستر مناسبی برای شکل گیری فرهنگ چادرنشینی فراهم نموده است. این سبک زندگی کوچ نشینی، تاثیر عمیقی بر هنرهای دستی این قوم گذاشته است. زنان ترکمن در طول تاریخ، از تاروپود فرش برای بیان هویت فرهنگی خود بهره برده اند.

در ابتدا، تولید فرش صرفا برای رفع نیازهای روزمره صورت می گرفت. زیراندازهایی که عایق رطوبت و سرما بودند، جایگاه ویژه ای در چادرهای عشایری پیدا کردند. به تدریج، نقش های ساده اولیه جای خود را به طرح های پیچیده تر دادند و فرش از کالایی مصرفی به اثر هنری ارزشمند تبدیل شد.

جامعه ترکمن به چندین طایفه بزرگ تقسیم می شود که هر یک سبک خاصی در فرشبافی دارند. تکه ها به عنوان بزرگ ترین گروه، سبک متمایزی در بافت دارند. سایر طوایف مانند یوموت، سالور و ارساری نیز هر کدام ویژگی های بصری منحصربه فردی خلق نموده اند.

سرخ سیر که از روناس به دست می آید، رنگ مسلط در فرش های ترکمن محسوب می شود. این رنگ نمادین، همراه با سایه های مختلف قرمز، هویت بصری یکپارچه ای به آثار هنری این منطقه بخشیده است. رنگ های مکمل مانند سفید، سیاه و آبی نیز در کنار این رنگ اصلی جای گرفته اند.

طرح های هندسی و انتزاعی، زبان بصری فرش های ترکمن را تشکیل می دهند. هر نقش و نگار حامل مفهومی خاص است که ریشه در باورها و اسطوره های این قوم دارد. این نقوش به صورت سینه به سینه و نسل به نسل انتقال یافته اند.

پشم گوسفندان محلی، ماده اولیه اصلی در بافت فرش های سنتی ترکمن است. شیوه گره زنی متقارن و استفاده از دارهای افقی، از ویژگی های فنی این هنر به شمار می رود. تراکم بالای گره ها، دوام و کیفیت منحصربه فردی به این فرش ها بخشیده است.

فرش بافی در میان ترکمن ها تنها یک حرفه نبوده، بلکه بخشی از هویت فرهنگی آن ها محسوب می شود. دختران از کودکی با این هنر آشنا می شوند و فرش های نفیس بخشی از جهیزیه آن ها را تشکیل می دهد. این سنت هنری عمیقا با زندگی اجتماعی این قوم پیوند خورده است.

رنگ های فرش دستباف ترکمن

رنگ های به کار رفته در فرش های دستباف ترکمن از ویژگی های بارز و منحصر به فرد این هنر سنتی به شمار می روند. یکی از رنگ های اصلی و پرکاربرد در این قالی ها، رنگ سرخ یا لاکی است که نماد فرهنگ و تاریخ غنی ترکمن ها محسوب می شود. با این حال، استفاده از رنگ های دیگر مانند سفید، سیاه و سبز تیره نیز در گذشته رایج بوده و به تنوع بصری این فرش ها افزوده است.

استفاده از رنگ های طبیعی و گیاهی در بافت فرش های ترکمن، نه تنها کیفیت و زیبایی آن ها را افزایش می دهد، بلکه از بروز حساسیت های پوستی در افراد خانواده نیز جلوگیری می کند. این موضوع به ویژه برای خانواده هایی که دارای کودکان کوچک هستند، اهمیت ویژه ای دارد. رنگ های طبیعی به دلیل عدم وجود مواد شیمیایی مضر، گزینه ای ایمن و سالم برای محیط خانه به شمار می روند.

با گذشت زمان، تنوع رنگی فرش های ترکمن افزایش یافته و رنگ های جدیدی به مجموعه رنگ های سنتی اضافه شده است. به عنوان مثال، رنگ قهوه ای با استفاده از پوست گردو و ریشه روناس به دست می آید. همچنین، رنگ دارچینی از ترکیب پوست گردو، روناس و پوست انار به وجود می آید. رنگ های نخودی، طوسی و مشکی نیز با استفاده از مواد طبیعی مختلف تولید می شوند و هر کدام ویژگی های خاص خود را دارند.

در فرش های ترکمن، سه نوع رنگ لاکی وجود دارد: لاکی تیره، لاکی متمایل به زرد و لاکی معمولی. این تنوع رنگی به همراه 12 رنگ اصلی، هویت خاصی به فرش های این منطقه می بخشد. با این حال، در سال های اخیر، استفاده از رنگ های شیمیایی به جای رنگ های طبیعی در فرش های دستباف ترکمن رو به افزایش است. این تغییر به دلیل افزایش هزینه ها و دشواری در دسترسی به رنگ های طبیعی رخ داده و می تواند بر کیفیت و اصالت این هنر تاثیر منفی بگذارد.

توجه به حفظ و احیای رنگ های طبیعی در بافت فرش های ترکمن، نه تنها به حفظ هویت فرهنگی این هنر کمک می کند، بلکه به سلامت خانواده ها نیز اهمیت می دهد. بنابراین، حمایت از تولیدکنندگان و هنرمندان محلی که به استفاده از رنگ های طبیعی پایبند هستند، می تواند به حفظ این میراث ارزشمند کمک کند.

سخن پایانی

در این مطلب بررسی کردیم که فرش ترکمن چیست و این فرش ‌ها دارای چه ویژگی‌ هایی هستند. به طور کلی فرش‌ های ترکمن نمونه بارز فرهنگ و هنر غنی ایرانی محسوب می ‌شوند. در تولید آن ها از طرح‌ های متنوع و رنگ‌ های زیبایی استفاده شده که نشان دهنده فرهنگ عمیق و تاریخی قوم ترکمن است؛ از این رو ارزش بسیار بالایی دارند. فرش‌ های ترکمن بیشتر از یک کالا، نمایان گر فرهنگ و هویت قوم ترکمن هستند و هر کدام از آن ها داستانی متفاوت را بیان می‌ کنند.