آشنایی با فرش قشقایی | مشخصات و طرح ها
در دل دشت های باز و کوهستان های جنوب ایران، جایی که باد، قصه گوی ایل هاست، فرش قشقایی متولد می شود؛ فرشی که نه فقط یک زیرانداز، بلکه روایت زنده ای از کوچ نشینی، فرهنگ و روح آزاد عشایر است.
این فرش ها نه فقط به خاطر استحکام و اصالت مواد، بلکه به خاطر هویت تصویری منحصر به فردشان شهرت جهانی یافته اند؛ هویتی که در هر تار و پودش رد پای تاریخ، طبیعت و زندگی سرچشمه می گیرد. برای آشنایی با فرش قشقایی و مشخصات، طرح ها و رازهای پنهان در نقش های آن کافی است، یکبار چشم به یک فرش اصیل ایل بیندازید.
در این مقاله از سایت برادران مسلمی به آشنایی با فرش قشقایی، مشخصات و طرح های آن می پردازیم.
آشنایی با فرش قشقایی
فرش قشقایی یکی از قدیمی ترین و فاخرترین دست بافته های ایران است؛ محصول سنتی که ریشه های آن به دوران پیش از یکجانشینی بازمی گردد. ویژگی برجسته این فرش ها، طرح های اصیل و کهن، پشم طبیعی دست ریس، رنگ های گیاهی و نقش مایه های الهام گرفته از طبیعت و آیین های عشایری است.
با تغییر سبک زندگی قشقایی ها و کاهش کوچ روی سنتی، در سال های اخیر تحولاتی در شیوه بافت، رنگ بندی و طرح ها به وجود آمده؛ اما جوهره سنتی و اصالت نقوش کهن همچنان پابرجا است و همین ویژگی ارزش فرهنگی و اقتصادی فرش قشقایی را بالا نگه داشته است.
ترکیب تاریخ، زندگی کوچ نشینی، هنر زنانه و مواد اولیه طبیعی، فرش قشقایی را به یکی از گران بهاترین و ماندگارترین فرش های ایرانی تبدیل کرده است، فرشی که هر گره اش حدیثی از هویت، سنت و زیبایی است.
مشخصات فرش قشقایی چیست؟
فرش قشقایی یکی از اصیل ترین و باکیفیت ترین فرش های ایرانی است؛ دست بافتی که نتیجه مهارت، تخیل خلاق و روح سرزنده عشایر ایل قشقایی است. طرح ها و نقشهای این فرش در طول سه قرن اخیر دو مسیر متفاوت اما مکمل را طی کرده و همین تنوع، هویت تصویری فرش های قشقایی را منحصر به فرد ساخته است. برای آشنایی با فرش قشقایی به بررسی مشخصات آن می پردازیم.
آشنایی با فرش قشقایی: طرح و نقش
- طرح های سنتی و ذهنی باف: این دسته همان طرح های اصیل عشایری هستند؛ طرح هایی بدون نقشه از پیش تعیین شده، بدون تقارن و بر پایه ذهن خلاق بافنده. اشکال هندسی، لوزی ها، چندگوش ها و ترنج های نامتقارن ویژگی اصلی این سبک اند. در این فرش ها می توان رگه هایی از هنر ترکمنی، قفقازی و قشقایی را یکجا مشاهده کرد.
- طرح های منظم و الهام گرفته از شهر: با گذشت زمان، طرح هایی دقیق تر و متقارن تر وارد بافت قشقایی شد؛ طرح هایی برگرفته از هنر شهری مانند ترمه، قلمکار، کاشی کاری و نقش های اصیل ایرانی. بافندگان عشایری این طرح ها را ساده کرده اند تا با روش بافت خود هماهنگ شود.
آشنایی با فرش قشقایی: الیاف مورد استفاده
الیاف فرش قشقایی عمدتاً از پشم به دست می آید.
- در مناطق عشایری: پشم دست ریس ماده اصلی تار و پود است.
- در مناطق روستایی و شهری: به دلیل کمبود پشم یا نیاز به ظرافت بیشتر، از پنبه و گاه ابریشم نیز استفاده می شود.
آشنایی با فرش قشقایی: رنگرزی و رنگ بندی
- در گذشته تعداد رنگ ها محدود و معمولاً کمتر از ۸ رنگ بود.
- اما از قرن سیزدهم به بعد، استفاده از رنگ های بیشتر و ترکیب های تازه باعث رسیدن تعداد رنگ ها به ۱۰ تا ۱۴ رنگ شد.
آشنایی با فرش قشقایی: دار قالی و شیوه بافت
یکی از تفاوت های اساسی فرش قشقایی با بسیاری از فرش های ایرانی، دار افقی آن است؛ دارهایی که روی زمین نصب می شوند و برای زندگی عشایری و جا به جایی مداوم بسیار مناسب اند. بافنده روی زمین می نشیند و قالی را از پایین به بالا می بافد. ویژگی های اصلی بافت قشقایی عبارت اند از:
- استفاده از دو پود در هر رج
- بافت نامتقارن و متقارن، بسته به طرح
- ظرافت، نرمی و سبک بودن نسبت به بسیاری از قالی های دیگر
- عدم استفاده از گره های تقلبی یا میان باف نامرغوب
طرح های فرش قشقایی
در سه قرن اخیر، فرش دستباف قشقایی مسیر پرفرازونشیبی را طی کرده و مجموعه ای از طرح ها و نقش مایه ها را شکل داده که امروز به عنوان میراث تصویری ایل قشقایی شناخته می شود.
آشنایی با فرش قشقایی: سبک سنتی عشایری
گروه نخست شامل طرح هایی است که ریشه ای عمیق در زندگی کوچ نشینی دارند و با گذر زمان چندان دستخوش تغییر نشده اند. این طرح ها حاصل ذهنی بافی هستند؛ یعنی بافنده بدون استفاده از نقشه و پیروی از الگوی مشخص، نقش ها را بر اساس حافظه، تجربه و احساس در لحظه خلق می کند. ویژگی بارز این سبک، هندسی بودن نقش مایه ها، عدم تقارن، تنوع خطوط شکسته و پرهیز از نظم خشک است.
طرح ها در این شیوه در هم تنیده اند و هر جزء، به شکلی نامرئی با جزء دیگر پیوند خورده تا کلیتی زنده و پویا ایجاد کند. در این گروه، نقش های اصیل قشقایی، لری و دیگر بافندگان فارس حفظ شده و می توان ردپای ارتباط دیرینه قشقایی ها با مناطق قفقاز و حوزه های بافندگی ترکی را به وضوح مشاهده کرد؛ پیوندی که فرش این ناحیه را به پلی میان فرهنگ های مختلف تبدیل کرده است.
آشنایی با فرش قشقایی: طرح های منظم و شهری
گروه دوم شامل طرح هایی است که منشأ عشایری نداشته و بیشتر وام گرفته از فرش های شهری، پارچه های ترمه، قلمکار و کاشی کاری ایران هستند. این نقش ها پس از ورود به فرهنگ عشایری، ساده تر و استیلیزه شدند تا با فضای ذهنی و مهارت های بافندگان قشقایی سازگارتر شوند.
برخلاف گروه اول که آزادانه و بدون تقارن شکل می گیرد، در این گروه نظم، تقارن، توازن و یکپارچگی طرح ویژگی غالب است. در این شیوه، نقوشی همچون گل ها، برگ ها، شاخه ها و خطوط منحنی جایگزین هندسه خشن و خطوط شکسته می شوند. در این دسته، امکانات ذهنی بافی محدودتر بوده و بیشتر توانایی رنگ آمیزی و ترکیب بندی رنگی است که میدان خلاقیت بافنده را گسترده می کند.
نقش های شاخص و برجسته در فرش قشقایی
- طرح محرمات: یکی از شناخته شده ترین و ریز نقش ترین طرح های قشقایی است. این طرح از نوارهای عمودی یا افقی تشکیل شده که درون هر نوار، نمادها و اشکال هندسی ظریف قرار می گیرد.
- نقش خاصه: نقش خاصه از زیباترین و ارزشمندترین نقش های قشقایی است که با استفاده از عناصر گیاهی و جانوری بومی مانند پرندگان، درختان و حیوانات چهارپا شکل میگیرد.
- طرح گل شاه عباسی: گل شاه عباسی از دوران صفویه تاکنون محبوب ترین نقش در میان هنرهای بافت ایران بوده است. این گل چه به تنهایی و چه همراه با ترنج و لچک ها، در فرش قشقایی جلوه ای باشکوه می آفریند. حضور این طرح یادآور شکوه هنر ایرانی و پیوند آن با پیشینه فرهنگی کهن سرزمین فارس است.
- نقش وزیری: با ساختار لوزی ها، مربع ها و ترکیب فرم های هندسی و طبیعی شناخته می شود. این نقش ها با ظرافت و جزئیات چشمگیر بافته شده و از نظر ترکیب بندی، یکی از منحصر به فردترین طرح ها در فرش قشقایی به شمار می روند. وزیری نمادی از دقت، مهارت و نگاه هنری بافندگان این سرزمین است.
- طرح تخت جمشیدی: از معدود نقش های تصویری در فرش قشقایی است. در این نقش ها، سربازان هخامنشی، نمادهای اساطیری و گل لوتوس در قالب نگاره های ساده شده بازآفرینی می شوند. این طرح جلوه ای تاریخی به فرش می بخشد و پلی میان هنر عشایری و شکوه باستانی ایران می سازد.
کلام آخر: روایت اصالت در تار و پود قشقایی
آشنایی با فرش قشقایی یعنی قدم گذاشتن در دنیایی که هنر، تاریخ، زندگی کوچ نشینی و روح آزاد عشایر در هر گره آن جریان دارد. این فرش ها تنها یک محصول نیستند؛ روایتگر هویت، زیبایی و میراث کهن ایران اند و هر طرح آن، داستانی از دل ایل و طبیعت را بازگو می کند. اگر شما نیز شیفته اصالت، کیفیت، طرح های منحصر به فرد و رنگ های زنده این دست بافته های فاخر هستید، وقت آن رسیده که از نزدیک این شکوه را تماشا کنید.
برای مشاهده، مقایسه و خرید بهترین مدل های فرش کلاسیک و مدرن، همین حالا از نمایشگاه فرش آنلاین ما در سایت برادران مسلمی بازدید کنید و تجربه ای اصیل و الهام بخش را با خود به خانه ببرید.