جاجیم چیست؟ | تفاوت با گلیم و کاربرد
جاجیم یکی از کهن ترین دست بافته های سنتی ایران است که سابقه آن به سده ها پیش بازمی گردد. این بافته معمولاً از نخ های پشمی تهیه می شود و سبک، نازک و قابل حمل است.
جاجیم علاوه بر کاربردهای روزمره مانند زیرانداز، پتو یا پوشش دیوار و کف، به عنوان بخشی از میراث فرهنگی و هنری ایرانیان نیز شناخته می شود. تفاوت اصلی جاجیم با دیگر دست بافته ها مانند گلیم در ساختار ساده تر، نازکی و کاربرد عملی آن است.
در این مقاله از سایت برادران مسلمی به بررسی موارد زیر می پردازیم:
- جاجیم چیست؟
- ویژگی جاجیم چیست؟
- علل اهمیت جاجیم چیست؟
- کاربرد جاجیم چیست؟
- تفاوت گلیم و جاجیم چیست؟
جاجیم چیست؟
جاجیم یکی از صنایع دستی سنتی ایران است که در مناطق غرب و شمال غرب کشور بافته می شود. این بافته دو رو و نسبتاً ضخیم است و برخلاف فرش و گلیم، فاقد پرز بوده و می توان از هر دو طرف آن استفاده کرد.
جاجیم اغلب از پشم، پنبه یا ترکیبی از آنها بافته می شود؛ ولی بیشتر تار و پود آن از پشم است، به همین دلیل دارای وزن بالا و عایق مناسبی در برابر سرما محسوب می شود و عمدتاً برای زیرانداز، رختخواب پیچ و روکرسی کاربرد دارد.
از نظر لغوی، واژه جاجیم به جاجم بازمی گردد. با توجه به این که جاجیم در مناطق مختلف ایران بافته میشود، هر منطقه نام خاص خود را برای آن دارد؛ برای مثال در ایلام به آن جول گفته می شود و با استفاده از دستگاهی به نام جولاهی بافته و بافنده آن جولاهه نامیده می شود.
طرح ها و رنگ های جاجیم با استفاده از تار و پود یکسان ایجاد و از هر دو طرف دیده می شوند. ابعاد رایج جاجیم معمولاً بین ۲۰ تا ۵۰ سانتیمتر عرض و ۸ تا ۱۰ متر طول است. نقوش متداول آن شامل:
- راه راه
- پلکانی
- کنگره ای
- چهارخانه
است و اغلب در امتداد تار تکرار می شوند. امروزه جاجیم های ماشینی نیز تولید می شوند که در بافت آنها از دستگاه های پیشرفته، الیاف مصنوعی و رنگ های آماده استفاده میشود، اما جاجیم های دستباف و سنتی، حس و حال صمیمی تر و زیبایی ویژه ای دارند. ابزار مورد استفاده در جاجیم بافی شامل:
- دستگاه جاجیم بافی
- دار جولایی
- دار گیلان
- میخ
- دفه
- شانه
- شمشیره
- سردار
- کول
- گورت
- ماسوره
- ماکو
هستند و مراحل سنتی بافت آن شامل چله دوانی و چله کشی روی دستگاه است. جاجیم علاوه بر کاربردهای عملی، نماد هنر سنتی ایرانی است و ریشه دقیق تاریخی آن مشخص نیست؛ با این حال، این بافته همواره بخشی از زندگی روستاییان ایران بوده و جلوه ای از خلاقیت و مهارت مردم در صنایع دستی به شمار می رود.
ویژگی های جاجیم چیست؟
- دو رو بودن: جاجیم فاقد پرز و از هر دو طرف قابل استفاده است.
- بدون پرز: سطح صاف و بدون پرز، آن را از فرش و گلیم متمایز می کند.
- نازک تر از گلیم و پلاس: بافت سبک تر و باریک تر نسبت به سایر بافته های سنتی دارد.
- مواد اولیه طبیعی: عمدتاً از پشم یا پنبه بافته می شود.
- بافت افقی: فرآیند بافت روی دار افقی انجام می شود، برخلاف دار قالی که عمودی است.
- ارزش هنری: به دلیل طراحی سنتی و دستبافت بودن، جاجیم یک اثر فرهنگی و هنری با ارزش به شمار می آید.
مواد اولیه جاجیم چیست؟
- پشم: به دلیل گرما، دوام و انعطاف بالا، مناسب برای بافت جاجیم های ضخیم و گرم است.
- پنبه: به دلیل نرمی و لطافت، برای جاجیم های ظریف و نازک استفاده می شود.
روش بافت جاجیم چیست؟
جاجیم به صورت افقی روی زمین بافته می شود. دار جاجیم بافی برخلاف دار قالی، افقی است و بافنده با استفاده از نخ های رنگی، نقوش متنوعی روی آن ایجاد می کند. این روش بافت ساده و در عین حال خلاقانه، باعث می شود که هر جاجیم دستباف، منحصر به فرد باشد.
علل اهمیت جاجیم چیست؟
جاجیم نه تنها یک زیرانداز کاربردی است، بلکه یک اثر هنری سنتی و فرهنگی محسوب می شود. هر جاجیم دستباف دارای رنگ و نقشی منحصر به فرد بوده که بیانگر هنر و فرهنگ مردم منطقه بافنده آن است.
در سال های اخیر، جاجیم بافی به یک صنعت دستی مهم تبدیل شده و جاجیم های ایرانی به کشورهای مختلف صادر می شوند. این بافته های سنتی علاوه بر کاربرد روزمره، مورد استقبال گردشگران و علاقه مندان به هنرهای دستی نیز قرار گرفته اند و نقش مهمی در حفظ فرهنگ و اقتصاد محلی ایفا می کنند.
کاربردهای جاجیم چیست؟
جاجیم یکی از قدیمی ترین صنایع دستی ایران است که علاوه بر زیبایی، کاربردهای متنوع و عملی دارد. استفاده از جاجیم از گذشته تا امروز تغییر کرده و همواره جایگاه ویژه ای در زندگی مردم داشته است.
کاربردهای سنتی جاجیم چیست؟
- زیرانداز و کفپوش برای خانه و چادر
- رختخواب پیچ و روانداز برای کرسی ها و گرم نگه داشتن بدن در زمستان
- پرده برای جلوی چادر
- کت یا بالاپوش برای گرم کردن بدن
- بقچه و بسته بندی وسایل هنگام کوچ عشایر
جاجیم علاوه بر کاربردهای عملی، نقش مهمی در جهاز نوعروسان داشت و به عنوان یادگار و نشانه ای از زیبایی و مهارت خانواده ها در مراسم عروسی محسوب می شد.
کاربردهای معاصر جاجیم چیست؟
- روکرسی و روانداز مبل
- روتختی و پتو
- روکش صندلی و مبل
- سفره و میز پوش
- رو فرشی و کف پوش تزئینی
- کیف، کوله پشتی و ساک
جاجیم با رنگ های زنده و طرح های متنوع خود می تواند، فضای خانه را گرم، سرزنده و جذاب کند و ترکیب زیبایی از هنر سنتی و دکور مدرن ایجاد نماید.
به این ترتیب، جاجیم هم به عنوان یک ابزار کاربردی سنتی و هم به عنوان یک اثر هنری و تزئینی ارزشمند باقی مانده است و همچنان در بسیاری از مناطق روستایی و عشایری، به ویژه برای کرسی و روانداز مورد استفاده قرار می گیرد.
تفاوت گلیم و جاجیم چیست؟
جاجیم و گلیم هر دو از صنایع دستی سنتی ایران هستند و با تار و پود بافته می شوند، اما از نظر ساختار، بافت، نقش و کاربرد تفاوت های قابل توجهی دارند. شناخت این تفاوت ها به شما کمک می کند تا در خرید یا استفاده، گزینه مناسب تر را انتخاب کنید.
- ضخامت و لطافت: جاجیم نسبت به گلیم نازک تر و لطیف تر است و ضخامتی بین گلیم و پارچه دارد. به همین دلیل، کاربردهای جاجیم گسترده تر است و می تواند، هم به عنوان زیرانداز و هم به عنوان روانداز و روکش مبل مورد استفاده قرار گیرد.
- ابعاد و شکل بافت: جاجیم معمولاً به شکل نوارهای بلند و باریک بافته شده که سپس قطعات آن به هم متصل می شوند، در حالی که گلیم از همان ابتدا در ابعاد مشخص و یکپارچه بافته می شود. این تفاوت در اندازه و فرم بافت، یکی از مهمترین ویژگی های متمایزکننده این دو بافته سنتی است.
- نحوه بافت: با وجود این که هر دو با تار و پود بافته می شوند، روش بافت آنها متفاوت است:
- جاجیم: روی دار افقی بافته شده و چندین نوار جداگانه دارد که در مرحله بعدی به هم دوخته می شوند.
- گلیم: روی دار عمودی و به صورت یکپارچه بافته می شود.
- طرح و نقش: نقش و نگار جاجیم به دلیل روش بافت، معمولاً عمودی یا افقی است و محدودیت هایی در طراحی وجود دارد. در مقابل، گلیم این محدودیت را ندارد و امکان ایجاد طرح های متنوع و پیچیده بیشتر است.
- چله و نخ ها:
- در جاجیم، چله ها بیشتر و ظریف تر هستند و به صورت قابل مشاهده و رنگی بافته می شوند، به گونه ای که بخشی از زیبایی نهایی محصول ناشی از همین چله ها است.
- در گلیم، چله ها پنهان هستند و نقوش بیشتر با استفاده از پود شکل می گیرند.
کلام آخر: جاجیم؛ ترکیبی از سنت و زیبایی
در این مقاله به بررسی این موضوع پرداختیم که جاجیم چیست؟ جاجیم، با نازکی، انعطاف و طرح های ساده و رنگارنگ خود، نمادی از هنر و فرهنگ ایرانی است که هم کاربردی و هم تزئینی است.
جاجیم با نازکی، انعطاف، رنگ های زنده و نقش های ساده برای کاربردهای متنوع خانگی و تزئینی مناسب است، در حالی که گلیم به دلیل بافت یکپارچه و آزادی بیشتر در طراحی، بیشتر به عنوان زیرانداز و فرش تزئینی مورد استفاده قرار می گیرد.
اگر می خواهید زیبایی و اصالت را به خانه خود بیاورید، همین امروز از نمایشگاه فرش آنلاین ما در سایت برادران مسلمی دیدن کنید و فرش های سنتی یا مدرن دلخواه خود را سفارش دهید تا هنر دست ایرانی مستقیماً به خانه شما برسد.